Quadrafonie

- ook wel genoemd Quadrofonie, Quadro of Quad, is een vorm van stereofonische geluidsweergave door 4 speakers.

In 2 kanaals stereo opnamen, kan je links en rechts onderscheiden. Bij quad ook nog eens voor en achter. Hierdoor is de weergave meer gedetailleerd en ruimtelijker. Quadro was vooral in de jaren ’70 populair, al is de ontwikkeling ervan ver daarvoor begonnen. Rond 1969 kwamen de eerste quadrafonische platen op de markt. Het hele quadrogebeuren is nooit zo’n succes geworden. Waarschijnlijk kwam dat door de prijs, de extra ruimte voor de speakers, en de apparatuur die in de begintijd nog niet voldeed aan de eisen. Er zijn een aantal verschillende systemen, allemaal hebben ze hun voor en nadelen. Ik zal ze hier bespreken.

We beginnen met het meest populaire systeem: SQ Matrixed quadrafonie. Er is ook QS matrix quadro, dat is ongeveer hetzelfde maar dan met een andere fasedraaiing.

Mijn eerste kennismaking met SQ quadrafonie- Platenspeler, Sony SQA-200 decoder, en Pioneer LX-440  receiver.     De Sony heeft een ingebouwde versterker voor de achterkanalen. Het apparaatje in het sigarenkistje is ook een SQ    decoder, ooit door iemand zelf gebouwd.

Dit is een syteem dat werkt doormiddel van faseverschuivingen. Dit systeem kan overal worden toegepast, aangezien je maar 2 kanalen nodig hebt zonder een groot frequentiebereik. De achterkanalen zijn in fase verschoven tegenover de voorkanalen, en het is dus eigenlijk gewoon een stereosignaal met in fase verschoven delen.

De eerste decoders hiervoor waren niet erg goed, kanaalscheiding voor/achter lag tussen de 3 en 6 dB. De meeste mensen kochten te snel een decoder, voordat ze ver genoeg doorontwikkeld waren. Daarom kregen ze geen goede indruk mee van quadrafonie. Pas later kwamen de SQ decoders met voor/achter vergelijkings en sturingscircuits met voor/achterscheiding van tussen de 9 en 12 dB (‘half logic’) en nog wat later de voor/achter/links/rechts decoders met sturingslogica (‘full logic’). Echter hadden toen de meeste mensen al het idee dat SQ quadrafonie maar zo-zo was.
Naarmate de jaren vorderden, kwam Tate/Fosgate met een prachtige SQ decoder. Deze had alle problemen overwonnen, zoals het pingpongen van de logische decoders, als ze het signaal niet goed konden sturen. De kanaalscheiding van dit type was erg goed, echter was deze te duur, en kwam hij te laat. Was deze uitgebracht begin jaren ’70, was het een groot succes geworden.

In de Philips quadro MFB preamp is het SQ systeem toegepast. Waarschijnlijk zonder sturingscircuits, aangezien er geen speciaal IC in zit daarvoor. Wat verwarrend is, is dat de platenspeler die erin zit geschikt is voor CD-4, een ander systeem. Zie: Thomas Bechteler

CD-4 Quadradisk van JVC

Van de quadrafoniesystemen die je op plaat kan opnemen, is dit de beste variant. Het werkt ongeveer zoals FM stereo, maar dan met 4 kanalen.
Dit systeem is echter veeleisend. De capaciteit van de kabels mag niet te groot zijn, de platenspeler moet direct op de decoder worden aangesloten, en het element en de naald moeten van een speciaal type zijn.
Het CD-4 systeem werkt met een zeer uitgebreid frequentiespectrum, dat ongeveer tot 45 KHz loopt. Op 30khz is een draaggolf. De achterkanalen zijn in de draaggolf gemoduleerd. Op deze manier is de kanaalscheiding zeer goed, en ligt tussen de 15 en 30 dB afhankelijk van de gebruikte apparaten. Om de zeer kwetsbare 30khz groef niet te beschadigen, is het nodig om een speciale naald te gebruiken, en een niet al te lage naalddruk.

Mijn JVC CD-4 decoder, type 4DD-4. Blingbling!

De naald is meestal een Shibata naald, het element moet tot 45khz kunnen opnemen. Het philips 422 element met de bijbehorende Shibata naald, is geschikt voor CD-4 weergave. Als je een CD-4 plaat afspeeld met een normale naald, wordt het 30khz signaal niet goed afgetast, en zal je geen achterkanalen krijgen, of slechts een hard schrapend of ruisend lawaai. Daarbij komt ook nog dat je die groef helemaal vernielt. Het CD-4 systeem is verreweg het ingewikkeldste systeem om quadrafonie te bereiken, maar ook het beste qua kanaalscheiding.

Het instellen van de decoder is een grote klus. De platenspeler moet een zeer constante snelheid hebben, de fouthoek mag niet groot zijn en je hebt een speciale testplaat nodig. Je moet zo 3 a 4 trimmers afregelen, om ervoor te zorgen dat de achterkanalen niet vervormen, maar ook een goede kanaalscheiding hebben. Iedere keer als je je naald vervangt, moet dit herhaald worden. Ook als de naald slijt kan hij nog eens moeten worden afgeregeld. Is hij niet goed afgeregeld, of is je platenspeler niet goed genoeg, krijg je een vervormd geluid over de achterkanalen (‘sandpaper quad’) Dit is waarom het geen succes is geworden. Je had dure apparatuur nodig, het afregelen was lastig, en zelfs de platen gingen niet zo lang mee omdat de hoogfrequente groeven niet altijd even lang goed bleven na het afspelen. UD-4 is ongeveer gelijk aan dit systeem.

QR: 4 kanaals spoelenrecorders

QuadReel is gewoon een 4 track systeem dat je op een spoelenbandrecorder gebruikt. Van de quadrafonische formaten op band is dit de beste. Kanaalscheiding is even groot als een stereo bandrecorder, frequentiebereik ook. Nadeel is de prijs, en het feit dat een bandrecorder niet erg gebruiksvriendelijk is.

Teac Quadro Spoelendeck

Q8- quadrafonic 8-track

Een populair systeem in Amerika, een standaard 8 track cartridge waarbij je nu 2 programma’s hebt met 4 kanalen in plaats van 4 programma’s met 2 kanalen. Geluidskwaliteit is minder dan die van de bandrecorder, en ze zijn kwetsbaar voor bandspaghetti. Het is vooral in grote Amerikaanse auto’s gebruikt geloof ik.

Mijn Q8 speler, kan zowel 2 als 4 kanaals 8 tracks spelen           

Sommige cartridges brengen tegenwoordig heel veel geld op, soms zelfs meer dan 1000 euro!

Dolby Pro Logic I

Vergelijkbaar met SQ, geloof ik… Heel wat anders, geen quadro meer maar gewone digitale surround sound.
Voor de werking van de systemen verwijs ik even naar Google, daar vind je vast wel iets over de werking ervan.

Je eigen quadrafonische installatie!

Wat je nodig hebt: 4 speakers, liefst van hetzelfde type.
Een quadrafonische (voor)versterker.
Een decoder als deze niet al in de (voor)versterker is ingebouwd
Een bron van Quad Audio.
Da’s al!

SQ decoders (zoals de Sony SQA-200) zijn op Marktplaats te vinden voor een zacht prijsje rond de 30 euro. Dit zijn echter decoders zonder sturingscircuits, en dus een niet zo geweldige kanaalscheiding. Desondanks is het best het geld waard. Je kan er ook een zelf bouwen, met een van deze schema’s van Gromsound & Thomas Bechteler

Nu nog de quadrafonische muziek. Op marktplaats en in 2e handszaken zijn in de platenbakken nog wel eens een aantal LP’s te vinden. Op ebay vind je er ook een boel. Het is echter niet nodig om een LP te kopen als je SQ quadro wilt. Je kan ook het SQ signaal op een CD zetten, of een SQ MP3 downloaden van het internet. Je stopt dan dus gewoon je uitgang van je geluidskaart of CD speler in je decoder. Quadcds

[ helaas ben ik de link naar een aantal testtonen, en Money van Pink Floyd in SQ kwijt. Misschien kom ik die nog wel eens tegen ]

Nog even de pro’s en con’s op een rijtje

SQ/QS: simpel systeem, geen speciale platenspeler of element nodig, je hebt maar 2 kanalen nodig om het SQ signaal te kunnen weergeven, frequentiebereik hoeft niet groot te zijn.. Met een decoder maak je er dan weer 4 kanalen van. De basis decoders zijn zelf te maken, of voor lage prijzen te krijgen op rommelmarkten of internet.
Als je geen goede decoder hebt, is de kanaalscheiding niet zo goed.
Goedkoop, veel titels in SQ uitgebracht, veel decoders op de markt.

CD-4/UD-4: zeer goede kanaalscheiding, het best van alle LP systemen.
Niet te gebruiken met elke willekeurige stereo geluidsbron, aangezien het signaal tot 45khz gaat. Platenspeler moet een weergavebereik hebben tot 45khz, en een speciale naald om te voorkomen dat je de hoogfrequente signalen beschadigd. Ingewikkeld afregelen. Dure decoders, zwaar vervormd geluid als de plaat versleten is of als de platenspeler/element/naald niet goed genoeg is.
Veel decoders en titels beschikbaar, echter behoorlijk aan de prijs.

QR: zeer goede kanaalscheiding en geluidskwaliteit, beter dan CD-4, afhankelijk van de speler.
Duur, weinig titels uitgebracht op quad reel, steeds de band weer terugspoelen, niet gebruiksvriendelijk.

Q8: goede kanaalscheiding, groot gebruiksgemak, veel spelers en titels beschikbaar.
Echter duur, geen constante kwaliteit, kwetsbaar en een beperkt frequentiebereik/de typische compact cassette ruis.

Dolby pro-logic 1 : ongeveer hetzelfde als SQ, maar weinig decoders en titels.

Laurens Visser- MFB532@hotmail.com voor MSN en mail.